Prestigjiozja “The Times”: Samir Mane kërkon t’u marrë ujin, banorët e Tragjasit sfidojnë miliarderin. Boom ndërtimesh dhe konflikte në Rivierën shqiptare

Boom dhe konflikte në Rivierën shqiptare teksa fshatarët sfidojnë biznesmenët e mëdhenj. Ndërsa investitorët garojnë për të ndërtuar komplekse luksoze, banorët vendas frikësohen se mënyra e tyre e jetesës është në rrezik — dhe zemërimi po rritet.

Richard Assheton, Tragjas | The Times

Polici i pensionuar shtrëngoi krahun dhe buzëqeshi. “Shikon ato gurët?” tha Hyso Xhuveli, 75 vjeç, duke treguar për objektet e shumta të mprehta që shtriheshin përgjatë rrugës së paasfaltuar, gati për t’u hedhur. “Kjo është ajo që do të bëjmë nëse kthehen.”

Disa muaj më parë ai ndihmoi për të larguar një ekskavator të dërguar në Tragjas — një fshat në jug të Shqipërisë — në emër të njeriut më të pasur të vendit, për të shkulur tokën mbi të cilën po qëndronim.

Drejtuesi i Caterpillar kishte ardhur për të nisur punën mbi një tubacion që do të transportonte ujë nga burimi lokal tek Green Coast, një kompleks pushimesh me vlerë miliarda euro, që po ndërtohet nga Samir Mane, një biznesmen i pajisjeve shtëpiake, 15 milje përgjatë bregdetit Adriatik.

Burimi ka ushqyer fshatin që nga koha e ilirëve, fqinj të grekëve të lashtë. Ai furnizon një pellg të kristaltë fshati dhe mbështet lule të egra, fusha me grurë dhe bar të gjelbër ku kullosin lopët dhe delet.

Puna në Green Coast nisi katër vjet më parë, dhe dy nga katër seksionet e planifikuara janë tashmë të hapura. Kur të përfundojë, do të mbulojë 90 hektarë dhe do të përmbajë vila luksoze dhe shtatë hotele me pesë yje, si dhe restorante, plazhe private, stacione policie dhe ambulancë, si dhe një helipad. Ky është zhvillimi më i madh turistik në Shqipëri që kur vendi u hap për të huajt pas rënies së diktaturës komuniste në 1990.

Duke qëndruar në rrugën e tij është një kryengritje. Në mars, Xhuveli dhe disa qindra burra dhe gra nga Tragjas rrethuan ekskavatorin, duke u përplasur me rreth 50 policë deri sa ata u tërhoqën në kodra. Asnjë cep toke nuk u shqetësua.

Fshati është një nga më shumë se 30 komunitete që kanë protestuar për një rrjet tubacionesh që do të shërbejë për Green Coast dhe komplekse të tjera pranë, që së bashku do të zënë një sipërfaqe gjysmë e Londrës së Madhe. Banorët frikësohen se tubat do t’i lënë pa ujë të mjaftueshëm për të jetuar mbi tokë. Pas një historie të gjatë mbrojtjeje nga pushtuesit, duke përfshirë si partizanë pranë oficerëve britanikë kundër gjermanëve gjatë Luftës së Dytë Botërore, ata nuk frikësohen lehtë.

“Mbani mend fjalët e mia, do të ketë gjak nëse kjo gjë vazhdon …” tha Mezin Ramohitoj, kryeplaku i fshatit, që është një murator. “Ka ende vend në memorialin e luftës së fshatit.”

Gjatë pjesës më të madhe të gjysmës së dytë të shekullit të 20-të, Shqipëria ishte një shtet i varfër komunist, i izoluar nga diktatori Enver Hoxha, me bunkerë bërthamorë dhe burgu në male për disidentët. Tani, TikToker dhe Instagrammer e quajnë “Maldivet e Evropës” ose “Tajlandën e Evropës”.

Qyteti i Vlorës ka ndryshuar shpejt. Nuk ka dyshim mbi numrin e hoteleve dhe komplekseve turistike që po shfaqen përgjatë bregdetit Adriatik dhe Jon, sidomos midis Vlorës dhe Sarandës, një zonë e tregtuar si Rivierë shqiptare. Në vitet 2000, Saranda kishte dy hotele; tani ka 600.

Një në pesë shqiptarë punon në turizëm, ndërsa filipinas dhe aziatikë të jugut po vijnë gjithnjë e më shumë si pastrues dhe kamarierë. Këtë verë, Ryanair dhe linjat e tjera ajrore kanë operuar 44 fluturime javore nga Britania drejt Tiranës. Qeveria po ndërton një aeroport në Vlorë, me plane për fluturime direkte nga SHBA.

Edhe familja e Donald Trump është e interesuar për pjesëmarrje. Vajza e presidentit amerikan, Ivanka, dhe bashkëshorti i saj, Jared Kushner, kanë njoftuar plane për ndërtimin e një hoteli 1.4 miliardë dollarë në Sazan, një ishull i braktisur ushtarak me bunkerë, që përballet me Vlorën.

Shumë nga këto projekte janë kontraverse. Aktivistët akuzojnë qeverinë e Edi Ramës se po jep tokë me çmime të ulëta për investitorët e preferuar pavarësisht ndikimit mbi mjedisin. Kritikat fokusohet veçanërisht mbi ligjin për investimet strategjike të vitit 2015, që lejon investitorët të blejnë tokë nga shteti për vetëm 1 euro dhe shteti detyrohet të sigurojë ujë, rrjet energjie dhe rrugë. Ligji gjithashtu i jep investitorit mbrojtje nga pretendime mbi tokën.

Gjithashtu, njerëzit raportojnë se u ofrohet shumë para për shtëpitë e tyre nga zhvilluesit dhe ndihen të detyruar të pranojnë. Ka mijëra çështje pronësie të kontestuara në Shqipëri që datojnë nga koha e kolektivizimit nën regjimin komunist.

Samir Mane, një figurë e respektuar me një pasuri të vlerësuar në 1.5 miliard dollarë, insiston se e gjithë toka për Green Coast është blerë ligjërisht. Balfin Group, kompania e tij e pronës, gjithashtu mohon akuzat se nuk ka konsultuar ose kompensuar banorët e një lagjeje të varfër në Vlorë që u prish për ndërtimin e marinës.

Një banor që jeton aty pranë thotë se hyrja e shtëpisë së tij u shkatërrua shtatë muaj më parë për të bërë vend për marinën. Ai tha se në Britani ka ligje, por këtu “është vetëm ligji i të fortit”.

Shumë shkelje ligjore dhe lidhje kriminale janë raportuar në industrinë turistike, por nuk ka prova se Mane është i përfshirë në kriminalitet. Mafia shqiptare përfiton nga trafikimi i drogës, njerëzve dhe armëve.

Myzafer Xhuveli, 80 vjeç, një bari nga Tragjas, tha se ka reduktuar numrin e delet nga 1,000 për shkak se ka më pak ujë se më parë. Ai jeton pranë vendit ku do të kalojë tubacioni.

“Duhet të prishin shtëpinë time,” tha ai. Ramohitoj, kryeplaku, frikësohet se nëse tubi kalon, “burimi i fshatit do të thahet, temperatura do të rritet, fushat do të thahen … njerëzit do të largohen sepse do të bëhet vend i vdekur.”